حیات سیاسی امام رضا (علیه السلام)

پس از آنکه امام پیشنهاد خلافت (خلیفه شدن) را نپذیرفت، خود را در برابر نقشه سیاسى دیگرى یافت. مأمون بعد از امتناع امام از خلافت، این بار ولایت‏عهدى خویش را به وى پیشنهاد کرد. امام مى‏دانست که منظور مأمون، تأمین هدف‏هاى شخصى است؛ لذا این بار نیز امتناع ورزید؛ ولى اصرار و تهدیدهاى مأمون چنان اوج گرفت که امام به نا چار با پیشنهاد او موافقت کرد.

دلائل پذیرش ولایت‏عهدى‏

امام رضا علیه السلام به این حقیقت توجه داشت که در صورت نپذیرفتن ولایت عهدى، نه تنها جان خود؛ بلکه جان علویان و دوستدارانش نیز در معرض خطر قرار خواهد گرفت.افزون بر آنچه گفته شد، بر امام لازم بود که جان خویش و شیعیان را از گزندها برهاند؛ زیرا امت اسلامى به وجود آنان و آگاهى بخشیدنشان بسیار نیاز داشت. اینان باید باقى مى‏ماندند تا براى مردم چراغ راه و راهبر و مقتدا در حلّ مشکلات و هجوم شبهه‏ها باشند.

آرى، مردم به وجود امام و دست‏پروردگان مکتب وى نیاز داشتند؛ چرا که در آن زمان، موج فکرى و فرهنگى بیگانه‏اى بر جامعه اسلامى چیره شده بود که در قالب بحث‏هاى فلسفى و تردید برانگیز نسبت به مبادى خداشناسى، با خود کفر و الحاد به ارمغان مى‏آورد.روشن است که ردّ قاطع ولایت‏عهدى، امام و پیروانش را به دست نابودى مى‏سپرد؛ علاوه بر این، پذیرش از سوى امام علیه السلام نوعى اعتراف از سوى عبّاسیان به سهیم بودن علویان در حکومت بود.از دیگر دلائل قبول ولایت‏عهدى از سوى امام، این بود که مردم، اهل‏بیت علیهم السلام را در صحنه سیاست حاضر بیابند و آنان را به دست فراموشى نسپارند و نیز گمان نکنند که آنان همان گونه که شایع شده بود، فقط عالمان و فقیهانى هستند که در عمل، هرگز به کار ملت نمى‏آیند. امام خود نیز به این نکته اشاره نموده است؛ هنگامى که «ابن عرفه» از حضرت پرسید:

«اى فرزند رسول خدا! با چه انگیزه‏اى وارد ماجراى ولایت‏عهدى شدى؟»

امام پاسخ داد:

«با همان انگیزه‏اى که جدّم على علیه السلام وادار به حضور در شورا شد.» (1) و نیز امام با پذیرش این مسئولیت، چهره واقعى مأمون را به همه شناساند و با افشا ساختن نیّت و هدف‏هاى وى، هرگونه شبهه و تردیدى را در مورد نیّت‏هاى شوم او برطرف نمود.آیا امام، رغبتى به این کار داشت؟اینها که گفتیم، هرگز دلیلى بر میل باطنى امام براى پذیرفتن ولایت‏عهدى نیست. همان گونه که حوادث بعدى اثبات کرد، امام علیه السلام مى‏دانست که هرگز از دسیسه‏هاى مأمون و دار و دسته‏اش در امان نخواهد بود و گذشته از جانش، مقامش نیز تا مرگ مأمون پایدار نخواهد ماند. امام به خوبى درک مى‏کرد که مأمون به هر وسیله‏اى که شده، براى نابودى وى تلاش و اقدام خواهد کرد. تازه اگر هم فرض مى‏شد که مأمون هیچ نیّت شومى در دل نداشت، با توجّه به سنّ امام، امید زیستن تا پس از مرگ مأمون بسیار ضعیف مى‏نمود. پس، این دلایل هیچ کدام براى توجیه پذیرش ولایت‏عهدى از سوى امام کافى نبود.

برنامه پیشگیرى امام‏

از آنجا که امام رضا علیه السلام در پذیرفتن ولایت‏عهدى اختیارى ندارد و نمى‏تواند این مقام را وسیله رسیدن به هدف‏هاى خویش قرار دهد، زیان‏هاى گرانبارى پیکر امت اسلامى را تهدید مى‏کند. از سویى، امام نمى‏تواند ساکت بنشیند و چهره‏اى موفّق در برابر اقدامات دولتمردان نشان دهد... پس باید در برابر مشکلاتى که در آن زمان وجود دارد، برنامه‏اى بریزد. اکنون درباره این مشکلات سخن خواهیم گفت:

1 . انحراف فرمانروایان‏

با کمترین توجه در تاریخ، روشن مى‏شود که فرمانروایان اموى و عباسى تا چه حدّ از نظر عقیدتى و منش عملى، با مبانى دین اسلام تعارض و ستیز داشتند؛ همان اسلامى که با نامش بر مردم حکم مى‏راندند. مردم نیز به موجب تسلّط حکومت، «اسلام» را همان‏گونه مى‏فهمیدند که اجرایش را در متن زندگى خویش مشاهده مى‏کردند. پیامد این اوضاع، انحراف روز افزون و گسترده از خطّ صحیح اسلام بود که دیگر مقابله با آن، آسان نبود.

2 . عالمان فرومایه و عقیده جبر

گروهى خود فروخته که فرمانروایان، آنها را «عالم» مى‏خواندند، براى خشنودى حکومت‏ها، مفاهیم و تعالیم اسلامى را به بازى مى‏گرفتند تا بتوانند «دین» را طبق دلخواه حکمرانان استخدام کنند و خود نیز به پاس این خدمتگزارى، به نعمت و ثروتى برسند. این مزدوران حتى عقیده «جبر» را جزو عقاید اسلامى قرار دادند؛ عقیده فاسدى که بى‏مایگى آن بر همگان روشن است. این عقیده به این دلیل رواج داده شد تا حکمرانان بتوانند آسان‏تر به استثمار مردم بپردازند و هرکارى که مى‏کنند، قضا و قدر الهى معرّفى شود تا کسى جرأت اعتراض نداشته باشد. در زمان امام رضا علیه السلام از عمرِ این عقیده فاسد، یک قرن و نیم مى‏گذشت؛ یعنى از آغاز خلافت معاویه تا زمان مأمون.

3 . تحریم قیام‏

عالمان خود فروخته دستگاه جور، قیام بر ضدّ سلاطین ستمگر را از گناهان بزرگ مى‏شمردند و با همین دستاویز، از برخى عالمان بزرگ اسلامى سلب آبرو مى‏کردند. این دسته از عالمان دربارى «تحریم قیام و انقلاب» را از عقاید دینى مى‏شمردند. (2)

برنامه امام رضا علیه السلام‏

امام علیه السلام با سرگرم دیدن حکمرانان، فرصت کوتاهى به دست آورد تا وظیفه خود را براى آگاه کردن مردم ایفا نماید. این فرصت، همان فاصله زمانى بین در گذشت هارون الرشید و قتل امین بود؛ ولى شاید بتوان گفت که فرصت مزبور - البتّه به شکلى محدود - تا پایان عمر امام درسال 203 ق. نیز امتداد یافت. امام با شگرد ویژه خود، نفوذ گسترده‏اى بین مردم پیدا کرد و حتى نوشته‏هایش را در شرق و غرب کشور اسلامى منتشر مى‏کردند.

موضع‏گیرى‏هاى امام علیه السلام‏

امام رضا علیه السلام مواضع گوناگونى براى رو به رو شدن با توطئه‏هاى مأمون اتّخاذ مى‏کرد که مأمون انتظارش را نداشت.

موضع نخست‏

امام تا وقتى در مدینه بود، از پذیرفتن پیشنهاد مأمون خوددارى کرد و آن قدر سرسختى نشان داد تا براى همه روشن شود که مأمون به هیچ قیمتى از او دست بردار نیست. حتّى برخى از متون تاریخى به این نکته اشاره کرده‏اند که دعوت امام از مدینه به مرو، به اختیار خود او نبوده است.اتّخاذ چنین موضع سرسختانه‏اى بدین دلیل بود که حضرت به خوبى به توطئه‏ها و هدف‏هاى پنهان مأمون آگاهى دارد... تازه با این شیوه، امام توانسته بود شکّ مردم را نیز پیرامون آن رویداد برانگیزد.

موضع دوم‏

به رغم آنکه مأمون از امام خواسته بود از خانواده‏اش هرکه را مى‏خواهد همراه خویش به مرو بیاورد، امام با خود هیچ کس؛ حتى فرزندش امام جواد علیه السلام را هم به همراه نبرد. در حالى که این سفر، سفرِ کوتاهى نبود. امام حتى مى‏دانست از این سفر بازگشتى نخواهد داشت.

موضع سوم‏

امام در نیشابور، در میان ده‏ها و بلکه صدها هزار تن از مردم استقبال کننده، روایت « سلسلةالذّهب » زیر را خواند:

« حدّثنى ابى موسى الکاظم، عن ابیه جعفرالصادق، عن ابیه محمدالباقر، عن ابیه علىّ زین العابدین، عن ابیه شهید کربلاء، عن ابیه علىّ المرتضى‏ قال: حدّثنى حبیبى و قرّة عینى رسول اللّه صلى الله علیه وآله وسلم قال: حدّثنى جبریل علیه السلام قال: سمعتُ رَبَّ العزّة یقول: کلمة لا اله الاّ اللّه حصنى فَمَنْ قالها دخل حصنى و مَنْ دخل حصنى امن من عذابى ‏(3) ؛ پدرم موسى کاظم، از پدرش جعفر صادق، از پدرش محمدباقر، از پدرش زین العابدین، از پدرش شهید کربلا، از پدرش على مرتضى نقل کرد که فرمود: دوست من و نور چشم من رسول خدا صلى الله علیه وآله وسلم فرمود: جبرئیل علیه السلام گفت که: از پروردگار شنیدم که فرمود: کلمه « لا اله الاّ اللّه » (توحید) دژ من است، پس هرکس آن را بگوید، داخل دژ من شده است و هرکس به دژ من وارد شود، از عذاب من در امان است.»

صاحب کتاب نیشابور مى‏گوید:

«شمرده شد بیش از 20 هزار نفر این حدیث را مى‏نوشتند». (4) در کتاب اعیان الشیعه آمده است:امام در فقره آخر حدیث «سلسلة الذّهب» پس از اندکى تأمّل، به آنها (حضّار و نویسندگان) فرمود: این موضوع شروطى دارد: «و انا من شروطها؛ پذیرش امامت از جمله شروط آن (ایمنى از عذاب الهى به واسطه پذیرش توحید) است.» 20 هزار یا به قولى 24 هزار نفر، این سخن را نوشتند.» (5)

«احمد بن حنبل»، رئیس مذهب حنابله در جامع مُسند معروف به مسند احمد، مى‏گوید:«اگر این اسناد بر دیوانه‏اى خوانده شود، شفا مى‏یابد»!جالب اینکه امام درآن شرایط، هرگز مسایل فرعى دین و زندگى مردم را عنوان نکرد؛ نه از نماز و روزه و از این قبیل مطالب چیزى گفت و نه مردم را به زهد و آخرت‏اندیشى تشویق کرد. امام حتى از آن موقعیت شگرف براى تبلیغ به نفع شخص خویش نیز سود نجست و با آنکه به یک سفر سیاسى به مرو مى‏رفت، هرگز مسایل سیاسى یا شخصى خویش را با مردم در میان ننهاد. به جاى همه اینها، امام به عنوان رهبر حقیقى مردم، توجه همگان را به مسئله‏اى که مهم‏ترین مسئله زندگى حال و آینده‏شان به‏شمار مى‏رفت، جلب کرد.آرى، امام در آن شرایط حسّاس فقط بحث «توحید» را پیش کشیدند؛ چرا که توحید پایه هر زندگى با فضیلتى است که ملت‏ها به کمک آن از هر بدبختى و رنجى، رهایى مى‏یابند. اگر انسان توحید را در زندگى خویش گم کند، همه چیز را از کف داده است
رابطه ولایت و توحید

پس از خواندن حدیث توحید، ناقه امام به راه افتاد؛ ولى هنوز دیدگان هزاران انسان شیفته به سوى او بود. همچنان که مردم غرق در افکار خویش بودند و یا به حدیث توحید مى‏اندیشیدند، ناگهان ناقه ایستاد و امام سر از عَمارى بیرون آورد و با صداى رسا فرمود:

«کلمه توحید شروطى هم دارد، و آن از جمله من هستم.»در این‏جا، امام یک مسئله بنیادین دیگرى را عنوان کرد؛ یعنى «ولایت» که همبستگى شدیدى با «توحید» دارد؛ چرا که اگر ملّتى خواهان زندگى با فضیلت است، پیش از آنکه مسئله رهبرى حکیمانه و دادگرانه برایش حلّ نشود، هرگز امورش به سامان نخواهد رسید. اگر مردم به ولایت نگروند، جهان صحنه تاخت و تاز ستمگران و استعمارگران خواهد بود که براى خویش حقّ قانونگذارى - که مختصّ خداست - قائل شده و با اجراى احکامى غیر از حکم خدا، جهان را به وادى بدبختى، شقاوت، سرگردانى و بطالت خواهند کشاند.اگر به راستى رابطه ولایت با توحید را درک کنیم، درخواهیم یافت که فرموده امام «و آن شرط، من هستم» یک مسئله شخصى نبوده است. هدف امام این بود تا یک موضوع اساسى و کلّى را خاطر نشان سازد. بنابراین پیش از قرائت حدیث مزبور، سلسله آن را هم ذکر مى‏کند و به مخاطب مى‏فهماند که این حدیث، کلام خداست که از زبان پدرانش نقل شده و آنان نیز از رسول خدا صلى الله علیه وآله وسلم شنیده‏اند. چنین شیوه‏اى در نقل حدیث، از امامان ما بسیار کم سابقه است؛ مگر در موارد بسیار نادرى مانند این‏جا که امام مى‏خواست «رهبرى امّت» را به مبدأ اعلى‏ و خدا پیوند دهد.

امامت، مقام الهى‏

امام در نیشابور از فرصتِ به دست آمده براى بیان این حقیقت سود جست و در برابر صدها هزار نفر، خویشتن را به حکم خدا، «امام مسلمانان» معرّفى کرد.بنابراین، امام بزرگ‏ترین هدف مأمون را با آگاهى بخشیدن به توده‏هاى مردم، درهم کوبید؛ زیرا مأمون مى‏خواست با کشاندن امام به مرو، از وى اعتراف بگیرد که بنى‏عباس و حکومتش قانونى است.

نکته مهم‏

امامان علیهم السلام در هر مسئله‏اى که ممکن بود «تقیّه» را روا بدانند، در مسئله امامت هرگز تقیّه نمى‏کردند. روشن است که تقیّه نکردن در بیشتر موارد، برایشان خطرناک بود و این، خود حاکى از اعتماد و اعتقاد عمیق امامان علیهم السلام به حقّانیت ادّعایشان بود. از باب مثال، در زندگى امام کاظم علیه السلام مشاهده مى‏کنیم که آن حضرت با ستمگرى چون هارون‏الرشید برخورد مى‏کند؛ ولى بارها و در فرصت‏هاى گوناگون حقّ خویش را براى رهبرى و امامت به رخ او مى‏کشد و خود را امام و جانشین پیامبرخدا صلى الله علیه وآله وسلم مى‏داند. (6) هارون نیز در مواردى به حقّانیّت امام علیه السلام اعتراف مى‏کند.

موضع چهارم‏

امام علیه السلام چون به مرو رسید، ماه‏ها گذشت و او همچنان از موضع منفى با مأمون سخن مى‏گفت. او نه پیشنهاد خلافت و نه پیشنهاد ولایت‏عهدى؛ هیچ کدام را نمى‏پذیرفت تا اینکه مأمون با تهدیدهاى پى‏درپى قصد جان حضرت را کرد.امام با موضع خود، زمینه را طورى آماده کرد تا مأمون را رویاروى حقیقت قرار دهد. امام فرمود: «مى‏خواهم کارى کنم که مردم نگویند على بن موسى به دنیا چسبیده؛ بلکه این دنیاست که از پى او روان شده است». حضرت با این شگرد، به مأمون فهماند که نیرنگش موفّقیت‏آمیز نبوده و در آینده نیز همین گونه خواهد بود.

موضع پنجم‏

امام رضا علیه السلام به همین جا بسنده نکرد؛ بلکه در هر فرصتى تأکید مى‏کرد که مأمون او را به اجبار و با تهدید، به ولایت‏عهدى رسانده است. امام، مردم را در فرصت‏هاى مناسب آگاه مى‏نمود که مأمون به زودى دست به نیرنگ زده، پیمان خود را خواهد شکست. حضرت به صراحت مى‏فرمود که به دست کسى جز مأمون کشته نخواهد شد و کسى جز او، امام را مسموم نخواهد کرد و این موضوع را حتى پیش روى مأمون هم فرموده بود.امام تنها به گفتار بسنده نمى‏کرد؛ بلکه رفتارش در طول مدّت ولایت‏عهدى، همه از عدم نارضایتى و مجبور بودنش حکایت مى‏کرد.

موضع ششم‏

امام علیه السلام از کوچک‏ترین فرصت‏ها سود مى‏جُست تا به دیگران یادآورى کند که مأمون در اعطاى سِمت ولایت‏عهدى کار مهمّى نکرده، جز آنکه در راه برگرداندن حقّ مسلّم و غصب شده او، گام برداشته است. امام قانونى نبودن خلافت مأمون را پیوسته به مردم خاطر نشان مى‏ساخت.نخست در شیوه اخذ بیعت مى‏نگریم که امام، جهل مأمون نسبت به شیوه رسول خدا صلى الله علیه وآله وسلم را که مدّعى جانشینى‏اش بود، برملا ساخت. مردم براى بیعت با امام آمده بودند، که امام دست خود را به گونه‏اى نگاه داشت که پشت دست در برابر صورتش و روى دست رو به مردم قرار مى‏گرفت. مأمون به وى گفت: چرا دستت را براى بیعت پیش نمى‏آورى؟ امام فرمود: «تو نمى‏دانى که رسول خدا به همین شیوه از مردم بیعت مى‏گرفت؟» (7)

از نکات قابل توجه دیگر، این است که در مجلس بیعت، امام به جاى ایراد سخنرانى طولانى، عبارات کوتاه زیر را بر زبان جارى ساخت:«ما به خاطر رسول خدا بر شما حقّى داریم و شما نیز به خاطر او بر ما حقّى.هرگاه شما حقّ ما را در نظر بگیرید، بر ما نیز واجب است که حقّ شما را منظور بداریم.»این جملات، میان مورّخان و سیره نویسان، معروف است و غیر از آن نیز چیزى از امام علیه السلام در آن مجلس نقل نشده است.امام حتى از کوچک‏ترین سپاسگزارى از مأمون خوددارى کرد و این، خود موضع سرسختانه و قاطعى بود که ماهیّت بیعت را در ذهن مردم، به خوبى ترسیم مى‏کرد و در ضمن، موقعیّت امام را نسبت به زمامدارى در همان مجلسِ حسّاس مى‏فهماند.

اعتراف

روزى مأمون خواست از امام اعتراف بگیرد که علویان و عباسیان در درجه خویشاوندى با پیامبر، با هم یکسانند؛ تا به گمان خویش ثابت کند که خلافتش و خلافت پیشینیانش همه بر حقّ بوده است.مأمون و امام رضا علیه السلام با هم قدم مى‏زدند که مأمون به حضرت گفت: اى ابوالحسن! من پیش خود اندیشه‏اى دارم که سرانجام به درست بودن آن پى‏برده‏ام. آن، اینکه ما و شما در خویشاوندى با پیامبر، یکسان هستیم؛ بنابراین، اختلاف شیعیان ما همه ناشى از تعصّب و سبک اندیشى است.امام فرمود: «این سخن تو پاسخى دارد که اگر بخواهى، مى‏گویم و گرنه، سکوت مى‏کنم.» مأمون اصرار کرد که: نه، نظر خود را بگویید تا ببینم شما در این باره چگونه مى‏اندیشید.

امام پرسید: «بگو ببینم اگر هم اکنون خداوند، پیامبرش محمّد صلى الله علیه وآله وسلم را بر ما ظاهر گرداند و او به خواستگارى دختر تو بیاید، آیا موافقت مى‏کنى؟»مأمون پاسخ داد: سبحان‏اللّه! چرا موافقت نکنم؟ مگر کسى از رسول خدا روى برمى‏گرداند!امام بى‏درنگ افزود: «بسیار خوب! حالا بگو ببینم آیا رسول خدا مى‏تواند از دختر من هم خواستگارى کند؟» مأمون در دریایى از سکوت فرو رفت و سپس بى‏اختیار چنین اعتراف کرد: آرى، به خدا سوگند! که شما در خویشاوندى به مراتب به او نزدیک‏تر هستید تا ما! (8)

موضع هفتم‏

آنچه امام در سند ولایت‏عهدى نوشت، از موضع‏گیرى‏هاى دیگرش مؤثّرتر بود. در هر سطر و هر کلمه که به خطّ امام نوشته شده، معنایى عمیق نهفته و به وضوح بیانگر برنامه‏اش براى مواجه شدن با توطئه‏هاى مأمون است. امام با توجه به این نکته که سند ولایت‏عهدى در سراسر قلمرو اسلامى منتشر مى‏شود، آن را وسیله ابلاغ حقایقى مهم به امّت اسلامى قرار داد. حضرت با این کار از مقاصد و اهداف باطنى مأمون پرده برداشت و بر حقوق علویان پافشرد و توطئه‏اى را که براى نابودى آنان انجام مى‏شد، آشکار کرد.امام در این سند، نوشته خود را با جمله‏هایى آغاز مى‏کند که به ظاهر تناسبى با موارد مشابه ندارد.«ستایش براى خداوندى است که هرچه بخواهد، همان کند. هرگز چیزى بر فرمانش نتوان افزود و از تنفیذ مقدّراتش نتوان سر باز زد...»آنگاه به جاى آنکه خداوند را در برابر مقامى که به او بخشید (ولایت عهدى) سپاس بگوید، با کلماتى که در ظاهر بى‏تناسب با آن مقام است، پروردگار را چنین توصیف مى‏کند:

«او از حقّانیت چشم‏ها و از آنچه در سینه‏ها پنهان است، آگاهى دارد.»

امام علیه السلام با انتخاب این جملات مى‏خواهد مردم را به خیانت‏ها و نقشه‏هاى پنهانى توجّه دهد. سپس چنین ادامه مى‏دهد: «و درود خدا بر پیامبرش محمّد، خاتم پیامبران، و بر خاندان پاک و مطهّرش باد...»

در آن عصر هرگز روش نگارش، چنین نبود که در اسناد رسمى پس از درود بر پیغمبر، کلمه «خاندان پاک و مطهّرش» را نیز بیفزایند؛ اما امام مى‏خواست با آوردن این کلمات، به پاکى اصل و دودمان خویش اشاره کند و به مردم بفهماند که اوست که به چنین خاندان مقدّس و ارجمندى تعلّق دارد؛ نه مأمون. امام در ادامه مى‏نویسد: «... امیرالمؤمنین حقوقى از ما مى‏شناخت که دیگران بدان آگاه نبودند».


حال مى‏پرسیم: این چه حقّى است که مردم، حتّى عباسیان به جز مأمون، آن را درباره امام نمى‏شناختند؟آیا مگر ممکن است امّت اسلامى منکر آن باشند که وى فرزند دختر پیغمبر صلى الله علیه وآله وسلم بود؟! بنابراین، آیا گفته امام اعلانى به امّت اسلامى نبود که مأمون چیزى را در اختیارش قرار داده که حقّ خود حضرت بوده؟! حقّى که پس از غصب، دوباره به دست اهلش بر مى‏گشت. آرى، حقّى که مردم آن را نمى‏شناختند، «حقّ طاعت» بود. البته امام علیه السلام در برابر هیچ کس، حتى مأمون و دولتمردان، در اظهار این حقیقت تقیّه نمى‏کرد.

از عبارات دیگر، امام رضا علیه السلام که در سند ولایت‏عهدى آمده، چنین است:«و او (مأمون) ولایت‏عهدى خود و فرمانروایى این قلمرو بزرگ را به من واگذار کرد، البته اگر پس از وى زنده باشم...»!

امام با جمله «البته اگر پس از وى زنده باشم»، بدون شک اشاره به تفاوت فاحش سنّى خود با مأمون داشت و در ضمن مى‏خواست توجه مردم را به غیر طبیعى بودن آن ماجرا و بى‏میلى خودش جلب کند. امام نوشته خود را چنین ادامه مى‏دهد:«هرکس گرهى را که خدا، بستنش را امر کرده، بگشاید و ریسمانى که همو استوارى‏اش را پسندیده، قطع کند، به حریم خداوند تجاوز کرده است؛ چه او با این عمل، امام را تحقیر نموده و حُرمت اسلام را دریده است...»امام با این جملات به حقّ خود اشاره داشت که توسّط مأمون و پدرانش غصب شده بود.پس منظور وى از گره و ریسمانى که نباید هرگز گسسته شود، خلافت و رهبرى است، که نباید پیوندش را از خاندانى که خدا مأمور این امر کرده است، جدا نمود.

امام در ادامه مى‏فرماید:«... در گذشته کسى این چنین کرد؛ ولى براى جلوگیرى از پراکندگى در دین و جدایى مسلمانان، اعتراضى به تصمیم‏ها نشد و امور تحمیلى به عنوان راه گریز، تحمّل گردید...». (9)

در این کلام، گویا امام به مأمون کنایه مى‏زند و به او مى‏فهماند که باید به اطاعت وى در آید و بر تمرّد و توطئه علیه وى، علویان و شیعیان اصرار نورزد. امام با اشاره به گذشته، دورنماى زندگى على علیه السلام و خلفاى معاصرش را ارائه مى‏دهد که چگونه او را به ناحق از صحنه سیاست و خلافت کنار زدند و او نیز براى جلوگیرى از تشتّت مسلمانان، بر تصمیم‏هایشان گردن مى‏نهاد و اشتباهاتشان را نیز تحمّل مى‏نمود.

امام سپس مى‏افزاید:«... خدا را بر خویشتن گواه مى‏گیرم که اگر رهبرى مسلمانان را به دستم دهد، با همه؛ به ویژه بنى‏عباس به مقتضاى اطاعت از خدا و سنّت پیامبرش عمل کنم؛ هرگز خونى را به ناحق نریزم و ناموس و ثروتى را از چنگ دارنده‏اش به در نیاورم، مگر در آنجا که حدود الهى مرا دستور داده است...»اینها همه کنایه و تعرّض به جنایات بنى‏عباس است؛ زیرا آنها چه نابسامانى‏ها که در زندگى علویان پدید نیاوردند و چه جان‏ها و خانواده‏هایى که به دست آنان تار و مار و آواره نگردیدند؟

امام، تعهّد مى‏کند که به مقتضاى اطاعت از خدا و سنّت پیامبر صلى الله علیه وآله وسلم با همه و به ویژه با عباسیان رفتار مى‏کند و این، درست همان خطّى است که على علیه السلام خود را بدان ملزم کرده بود. پیروى از خطّ و برنامه على علیه السلام براى مأمون و عباسیان نیز قابل تحمّل نبود و آن را به زیان خود مى‏دیدند.

امام همچنین مى‏افزاید:

«اگر چیزى از پیش خود آوردم، یا در حکم خدا تغییر و دگرگونى نمودم، شایسته این مقام نبوده، خود را مستحقّ کیفر نموده‏ام و من به خدا پناه مى‏برم از خشم او...»

طرح این جمله، براى مبارزه با عقیده رایج در میان مردم بود که عالمانِ دربارى و فاسد چنین به ایشان فهمانده بودند که: خلیفه یا هر حکمرانى، مصون از هرگونه کیفر و بازخواستى است؛ چه او در مقامى برتر از قانون قرار گرفته و دست به هر جرم و انحرافى بیالاید، کسى نباید بر او اشکال بگیرد، تا چه رسد به قیام بر ضدّ او!

امام علیه السلام با توجه به شیوه مأمون و سایر خلفاى عباسى مى‏خواست این معنا را به همگان تفهیم کند که فرمانروا باید پاسدار نظام و قانون باشد، نه آنکه برتر از آن قرارگیرد؛ از این رو هرگز نباید از کیفر و بازخواست مصون بماند.

امام علیه السلام در پایانِ دست نوشته خویش در پشت سند ولایت‏عهدى، تنها خداوند را بر خویشتن شاهد مى‏گیرد و هرگز مأمون یا افراد دیگر حاضر در آن مجلس را به عنوان شهود بر نمى‏گزیند؛ چون مى‏دانست که در دل‏هایشان نسبت به وى چه مى‏گذرد. اهمیّت این نکته آنجا روشن مى‏شود که مى‏بینیم مأمون با خطّ خویش سند مزبور را مى‏نویسد، آن هم با متنى بسیار طولانى و بعد به امام مى‏گوید: «موافقت خود را با خطّ خویش بنویس و خدا و حاضران را نیز شاهد بر خویشتن قرار بده.»

Click for larger version

/ 2 نظر / 9 بازدید
بی ادعا

سلام، می دانید به تمام ائمه پس از امام رضا علیه السلام لقب ابن الرضا علیه السلام داده اند، حتی یکی از القاب امام زمان عجل الله تعالی هم ابن الرضا است، این قضیه به این دلیل است که ما شیعه چهار امامی داریم، شیعه شش امامی و هفت امامی داریم، اما بعد از امام رضا علیه السلام همه شیعیان دوازده امامی هستند و اگر کسی امام رضا علیه السلام را به عنوان امام هشتم قبول داشته باشد، دوازده امامی است، به همین دلیل هم هست که ثواب یک قدم پیاده در راه زیارت ایشان ثواب هزار حج و عمره را دارد. التماس دعا

بهانه بودن

خدایا .. من همانی هستم که وقت و بی وقت مزاحمت می شوم همانی که وقتی دلش می گیرد و بغضش می ترکد، می آید سراغت من همانی ام که همیشه دعاهای عحیب و غریب می کند و چشم هایش را می بندد و می گوید من این حرف ها سرم نمی شود. باید دعایم را مستجاب کنی همانی که گاهی لج می کند و گاهی خودش را برایت لوس می کند همانی که نمازهایش یکی در میان قضا می شود و کلی روزه نگرفته دارد همانی که بعضی وقت ها پشت سر مردم حرف می زند گاهی بد جنس می شود البته گاهی هم خود خواه حالا یادت آمد من کی هستم خدایا می خواهم آنگونه زنده ام نگاه داری که نشکند دلی از زنده بودنم و آنگونه مرا بمیرانی که کسی به وجد نیاید از نبودنم [گل]